Dit artikel is geschreven voor het ouderkrantje De Vonk op de Vrije School Rotterdam West.

Eigentijdse waarden op West

Een onderwerp waar ik mij de afgelopen tijd regelmatig mee bezig heb
gehouden, is welke vraag deze tijd stelt aan ons onderwijs? Uit allerlei
hoeken lijkt deze vraag te komen. Mijns inziens begint het antwoord
met het bepalen van de kernwaarden die je als school hebt. Wat vinden
wij belangrijk voor ons onderwijs en waarom? Welke vragen roept dit op in de vertaling naar
ons de lessen? Wat vinden wij waardevol onderwijs?

Het onderwijs maakt mogelijk dat vragen vanuit samenleving beantwoord worden. Polarisatie is
een thema dat helaas steeds groter lijkt te worden. Om dit tegen te gaan vinden wij het als school
belangrijk dat onze leerlingen leren dat zij begrip en naastenliefde voor hun medemens hebben.
Het zorgvuldig ‘bepalen’ van je waarden is geen eenvoudige opdracht, zeker niet voor het onderwijs.
In dit artikel doe ik u verslag wat wij als stichting en als school aan het doen zijn om ons onderwijs
zo in te richten dat al onze leerlingen net als 100 jaar geleden toen de eerste vrijeschool
geopend werd hun eigen levensweg kunnen blijven volgen. Voor een school begint dit met het
bepalen van de waardes. Op West willen we dit ook nog eens op een eigentijdse manier invullen.
Geen eenvoudige opdracht dus, wel een uitdagende!

Waarden

Het woord waarde heeft meerdere betekenissen waarvan niet eenduidig te omschrijven is wat het
nou precies is. In de eerste plaats kunnen dingen waarde hebben. Dit kan positief of negatief zijn
(een fijne school, een saaie les). Hier wordt het woord waarde niet als zelfstandig naamwoord gebruikt,
maar hebben we het meer over een waarde-oordeel. De waarde waar we het in dit artikel
over hebben is een zelfstandig begrip. Waarden geven aan wat goed, gewenst en waardevol is, ze
geven richting aan ons handelen. De vraag die de komende tijd op allerlei niveaus in de organisatie
centraal staat is welke waarden wij in deze tijd belangrijk vinden en vervolgens hoe wij deze
zichtbaar maken in ons onderwijs (ons curriculum en pedagogisch-didactisch handelen).
Vrijescholen hebben verschillende waarden. Binnen onze stichting onder meer: ontwikkeling,
vriendschap, respect, transparantie. Waarden die goed bij deze tijd passen. Sommige waarden
kun je echter opnieuw bekijken. Een vraag die bij mij leeft is bijvoorbeeld hoe wij de waarde vrij in
vrijeschool vertalen. Een belangrijke pijler in het vrijeschoolonderwijs is het onze opdracht is om
leerlingen hun levensweg te laten volgen zodat zij later zelfstandige, vrijdenkende mensen worden.
Het individu staat hierin sterk centraal. Ontstaat vrijheid echter niet veel meer vanuit de verbinding?
Steeds meer zie je in de samenleving de behoefte ontstaan om te verbinden. In het
West-Europese denken is veel erop gericht om het individu te optimaliseren. Haaks hierop staat
de Ubuntu-filosofie waarvan de wortels in Zuid-Afrika liggen. Je bent alleen wie je bent door anderen
stelt Antjie Krog in haar prachtige essay over de kracht van de Ubuntu-filosofie waar je pas
echt mens wordt door de verbinding met anderen (1). Leef je voor jezelf of voor je medemens,
vraagt zij zich af? Ook in het onderwijs zie je dat wanneer iedereen zich met elkaar verbindt (personeel,
leerlingen, ouders) er bijna als vanzelf een enorme verbetering in welbevinden en kwaliteit
plaatsvindt.

Ook vrij in de zin van vrij van overheidsbemoeienis vind ik een vraag die het verdient om opnieuw
bekeken te worden. De kaders gesteld vanuit de overheid liegen er niet om. Beschikken wij nog
wel over voldoende vrijheid om onze waarden te kunnen realiseren? Of moeten de vrijescholen
net als vroeger hun eigen weg blijven volgen?
Een waarde die ik tot slot zelf belangrijk vind voor ons onderwijs is dat leerlingen beschikken over
de nodige veerkracht. Veerkrachtig in de zin van om kunnen gaan met tegenslag, je eigen conflicten
aangaan, doorzetten als iets niet meteen lukt, fouten durven maken, reflecteren op hoe je iets
aangepakt hebt. Hoe je je onderwijs inricht om veerkrachtigheid te realiseren is een vraag die overigens
nog niet zo eenvoudig te beantwoorden is.

(1) Aziza Mayo constateert dit ook in haar lectorale rede ‘Autonomie in verbondenheid’.

Eigentijdse vrijeschool

Op West bestaat al langer de behoefte om de waarden van de vrijeschool te herijken. Het is niet
voor niets dat wij de ambitie hebben een eigentijdse vrijeschool te zijn. Dat deze behoefte er is, is
niet verwonderlijk. De samenleving is sinds de opening van de eerste vrijeschool (1919) behoorlijk
veranderd. In een eeuw tijd hebben grote maatschappelijke verschuivingen plaatsgevonden en
zijn we van een sterk verzuilde samenleving overgegaan naar een meer vloeibare samenleving
waarin niets lijkt wat het is. Dat deze veranderingen wat vragen van het onderwijs lijkt logisch. Het
is voor leerlingen van nu veel belangrijker dat zij in staat zijn de juiste vragen te stellen dan enkel
feitjes op te sommen. Als we het over waarden hebben is een belangrijke vraag voor alle scholen
dan ook: welke vraag stelt deze tijd aan de inrichting van ons (vrijeschool) onderwijs?

Een belangrijk aspect hierbij voor vrijescholen is het centraal zetten van de totale ontwikkeling
van ieder kind; leren vanuit het hoofd, het hart en de handen. Alleen aandacht voor het hoofd (de
kwalificatiekant) is niet voldoende, want dan kan deze totale ontwikkeling niet plaatsvinden. De
persoonsvorming, de socialisatie (gemeenschapsvorming) vinden wij net zo belangrijk. Helemaal
geen kwalificatiekant zoals ook wel een trend geweest is op vrijescholen is ook niet goed. Ieder
kind heeft een zekere basiskennis nodig om goed te kunnen functioneren in de maatschappij.
Deze drie moeten dus met elkaar in balans zijn.

Vanuit deze zienswijze lopen vrijescholen heel erg voor op reguliere scholen. Het reguliere onderwijs
is zich vanaf 1917 vooral gaan richten op de kwalificatiekant (scholen gingen op fabrieken
lijken wat misschien niet verwonderlijk is met de industriële revolutie op de achtergrond). Op reguliere
scholen zie je nu pas dat er naast de kwalificatiekant ook aandacht besteed wordt aan de
socialisatie en de personificatie. Als deze drie met elkaar balans zijn, laat je zien dat je goed onderwijs
hebt, stelt de Onderwijsraad pas in 2016 (2) . Steiner heeft deze boodschap een eeuw geleden al verkondigd. Het regulier onderwijs kan veel leren van vrijescholen, dat heb ik altijd al gevonden.
Lang zijn de vrijescholen een wat vreemde eend in de bijt geweest in onderwijsland. Ik
denk dat dit aan het veranderen is. Veel scholen zoeken naar waarden waarmee zij willen laten
zien dat ze meer belangrijk vinden dan enkel het cognitieve niveau. Zij hebben het gevoel dat ze
wat missen, maar weten niet zo goed wat. Vrijescholen hebben het antwoord op deze vraag al
gevonden en laten met het leren vanuit hoofd, hart, handen zien dat zij op die manier recht doen
aan de eigenheid van ieder kind. Het onderwijsconcept van vrijescholen lijkt op veel punten al
heel erg eigentijds, passend bij deze tijd te zijn. Ligt de vraag van de samenleving en dus onze
opdracht niet op een heel ander maatschappelijk terrein?

(2) Onderwijsraad (2016): Over de volle breedte van onderwijskwaliteit. Den Haag

Hoe verder…

Vanuit de stichting wordt het strategisch plan voor de komende jaren ingevuld aan de hand van
overeenkomsten en verschillen in kernwaarden die er op de scholen zijn. Welke vragen roepen
onze keuzes op en hoe gaan we daar de juiste antwoorden bij vinden?
Op West gaan we tien oktober tijdens de studiedag aan onze kernwaarden werken en dan vooral
welke vragen deze bij ons oproepen in de vertaling naar de lespraktijk.
Een belangrijke schakel zal tot slot de visiewerkgroep van onze school hierin hebben, zij maken
de vertaling naar het eigentijdse. Hier zitten ouders en personeel in. In deze groep bekijken we
aan de hand van het antroposofisch mensbeeld welke waarden wij willen herijken, waarom we dat
willen en hoe we dat gaan doen.

Tot slot

Ik ben mijn verhaal niet voor niets begonnen met een afbeelding waarop een uitspraak van Mandela
staat; Education is the most powerful weapon you can use to change the world. Ik hoop dat
vrijescholen en reguliere scholen van elkaar kunnen leren en dat een kruisbestuiving tussen beide
als gevolg heeft dat alle leerlingen onderwijs krijgen waardoor zij niet alleen worden wie ze zijn,
maar waardoor zij ook in staat zijn een bijdrage te leveren aan de samenleving waar complexe
vraagstukken liggen die niet langer genegeerd kunnen worden.

Minke Knol
Schoolleider a.i.

Boeken die mij geïnspireerd hebben om dit artikel te schrijven.

Krog, A. (2018). Deze Afrikaanse filosofie inspireert tot een nieuw soort verbondenheid.
https://decorrespondent.nl/7067/deze-afrikaanse-filosofie-inspireert-tot-een-nieuwe-soort-verbondenheid/444522398782-a94e44b0
Ramose, M. ( 2017). Ubuntu, stroom van het bestaan als levensfilosofie. Ten Have. Den Haag
Reingoud, T. (2018). Levenskracht en levensvragen. AnkHermes. Utrecht.
Bauman, Z. (2018). Vloeibare tijden. Klement. Utrecht
Rotmans, J. (2017). Omwenteling. Arbeiderspers. Amsterdam