Als interimmer kom je vaak in organisaties waar van alles aan de hand is en waar een verandering gerealiseerd moet worden. Veranderingen worden vaak centraal vanuit een plan gerealiseerd. Het boek In control? Van Thijs Homan gaat over hoe activistische doeners in een organisatie verandering realiseren die bol staat van regels en procedures, juist niet met een plan van aanpak. De vraag die centraal staat in dit boek is welke kant het opgaat met beheersings-en controldenken. Blijft dit voorlopig nog zo of gaat het als een zeepbel uit elkaar spatten. Alhoewel ik van harte hoop dat deze manier van denken en werken snel zal verdwijnen en we vanuit vertrouwen gaan werken, vond ik dit niet het meest interessante onderdeel van het boek. Voor mij persoonlijk was het een feest van herkenning om de verhalen van de doeners te lezen. De manier waarop deze doeners zich een weg door de organisatie worstelen om wat voor elkaar te krijgen waar uiteindelijk iedereen beter van wordt, gaf mij hoop om vooral door te gaan waar ik mee bezig ben; goed onderwijs realiseren. Een ander boek dat ik recent las vond ik een prachtig voorbeeld van hoe doeners verandering in een organisatie kunnen realiseren; Een radslag in het onderwijs. Jolanda Hogewind & Mohamed El Jaouhari beschrijven hoe zij daadwerkelijk verandering in een school gerealiseerd hebben door te gaan doen. Daarom ga ik het aan eind van dit artikel kort in op dit boek.

Homan gaat in zijn boek in op organisaties van deze tijd die steeds meer te maken hebben met diverse regels, beheersing en accreditatie. Een groot onderdeel van ons huidige werk is registreren, lijstjes afvinken en je houden aan de procedures die er zijn. Het lijkt alsof steeds meer organisaties lijden onder de bureaucratische rompslomp, toch lijkt deze mentaliteit bij veel medewerkers diep in het bloed te zitten. We lijden onder control en toezicht, maar lijken tegelijkertijd niet zonder te kunnen. Deze manier van werken heeft vaak geen positief effect op het lerend en innovatief vermogen in organisaties. Het is deze manier van werken die (volgens mij) als gevolg heeft dat docenten in het klaslokaal dikwijls wat anders doen dan de schoolleiding wil. Het beleid van de schoolleider lijkt meestal niet verder te gaan dan de deur van het klaslokaal. De schoolleider probeert met man en macht alle afvinklijstjes af te werken voor de bestuurder of de inspectie en wil tegelijkertijd de docenten tevreden houden, maar er ook voor zorgen dat zij doen wat op het lijstje staat. Het gevolg is dat docenten vaak veel toetsen af gaan nemen om te laten zien dat er veel gedaan is. Het gevolg hiervan is weer dat de leerlingen weinig gemotiveerd zijn en enkel en alleen nog voor het cijfer werken. Vervolgens krijgt de schoolleider dan van hogerhand de opdracht om een plan van aanpak te maken om de motivatie van de leerling te verbeteren…..

Gelukkig lijken er steeds meer doeners in organisaties te zijn. Wie zijn deze doeners? In het boek van Homan zijn het vaak projectleiders in ambtelijke organisaties, zoals een gemeente. In het begin gaan zij voorzichtig en aarzelend te werk. Het zijn geen helden die presenteren de wereld te gaan veranderen. Homan spreekt van de pijnlijke heroïek. Hij omschrijft deze aan de hand van citaten uit de verhalen van de doeners:

Hoe kom ik hier in godsnaam doorheen, het kost bakken en bakken met energie, je moet er voor zorgen dat je niet wordt weggezogen in het negativisme, je moet continu tegen de stroom in, het is inktzwart, je werkt je kapot en vervolgens strijkt het zittende regiem met de eer, wat jij doet wordt consequent door collega’s bestempeld als niet normaal”.

Haaks daarop de herkenning van mensen die het wel met je eens zijn en blij zijn dat er eindelijk iemand is die je begrijpt. Dat geeft de energie om verder te gaan. De verhalen laten zien dat de doeners geen concreet plan van aanpak hebben. Ze zetten mensen om de tafel en zien dan wat moet gebeuren en waar behoefte aan is. Zij spelen in op wat ze tegenkomen. Het plan ontstaat gaandeweg. Deze manier van werken staat haaks op de benadering vanuit controle en beheersen waar juist begonnen wordt met een plan van aanpak dat door alle lagen goedgekeurd is.

Tijdens hun project komen de doeners toevalligheden en onverwachte zaken tegen. Hier spelen zij dan direct op in. Zij zien deze nieuwe ontwikkelingen als nieuwe mogelijkheden. Het leggen van verbinding tussen alle lagen is essentieel in het proces, het draait altijd om de persoonlijke relaties. Deze stap kost veel energie want dan krijg je te maken met de diverse regels en procedures en heb je het gevoel tegen muren op te lopen. Een belangrijk onderdeel in het realiseren van stappen vooruit zijn (weet ik ook inmiddels) de geruststellingsverhalen. De verantwoording naar de verschillende lagen zodat iedereen gerustgesteld is en je als doener door kunt gaan met wat jij belangrijk vindt.

Het vinden van de juiste taal, woorden, verhalen en beelden is belangrijk om de verbinding tussen het oude en het nieuwe te leggen. Gaandeweg vinden de doeners de juiste woorden waardoor ze aan kunnen geven wat zij belangrijk vinden. Welke woorden en taal kunnen je helpen om duidelijk te maken waar je mee bezig bent, hoe laat je anderen zien wat je bedoelt? Vandaar het impressionistische schilderij aan het begin van deze recensie. Het realiseren van verandering is net als een impressionistisch schilderij. Je kleurt hier eens wat en daar en uiteindelijk gaan de kleuren elkaar raken en wordt het wat. Dat is geen lineair proces dat volgt uit een plan, dat gebeurt al doende aldus een van de doeners uit het boek van Homan (p. 274). Waren het destijds ook niet de impressionisten die de werkelijkheid los van regels en tradities wilden weergeven zoals ze die op dat moment zagen. Een prachtige overeenkomst.

Het boek eindigt met een oproep; blijf je je bewegen langs de lijn van het oude vertrouwde en wat volgens jouw verstand misschien het meest correcte is of ga je je bewegen naar een andere, nieuwe tegenovergestelde kant? Deze is vast vol onzekerheden, maar biedt intuïtief misschien meer kansen voor de toekomst. Kansen die in het geval van het onderwijs, het onderwijs mooier maken en waarbij de leerling meer gemotiveerd is en we niet werken aan de hand van allerlei regels en procedures, maar samen vanuit vertrouwen.

Een mooi voorbeeld van twee doeners trof ik in het boek Een radslag in het onderwijs. Schoolleiders Hogewind en El Jaouhari hebben van Het Calvijn in Amsterdam, een school waar leerlingen enige jaren geleden geen lol hadden in het leren en docenten geen plezier hadden in hun werk, een transitie bewerkstelligd waardoor een grote omslag in de school kwam. Zij hebben de teams verantwoordelijkheden en bevoegdheden gegeven waardoor iedereen wist wat hij moest doen en er ook rust ontstond. De regie werd aan de juiste mensen geven, ook aan de docent. Deze twee schoolleiders hebben mij laten zien dat je door te doen goed onderwijs kunt realiseren. Gaandeweg zijn zij tot een prachtig gedragen schoolplan gekomen dat van Het Calvijn een fantastische school heeft gemaakt en ook hier ging dat niet zonder slag en stoot. Het laatste hoofdstuk van het boek heet Doe het zelf, ik citeer hieruit tot slot Jolanda Hogewind, omdat dit citaat de rode draad vanuit beide boeken prachtig samenvat:

“ Vaak zat ik de afgelopen jaren bij overleggen waar ik getuige was van een benadering van verschillende onderwerpen vanuit repressie, beheersing of bevoogding, erop gericht om het bekende in stand te houden. Vaak bekroop me in eerste instantie het gevoel dat ik het zelf bij het verkeerde eind had of het misschien niet begreep als het zo vervreemdend voelde. Nu weet ik dat ik dan gewoon een andere visie had en voelde dat het ook anders kan.” (p.89)

Wilt u ook met minder regels en procedures beter onderwijs realiseren? De Roo werkt met diverse adviseurs en interimmers die u hierbij kunnen ondersteunen. Voor vragen kunt u contact opnemen met Minke Knol: mknol@deroo.nl /06-52017927