Verkanteling van het onderwijs

Ondernemend leren op scholen

Gullivers travelsBij het lezen van het boek ‘Transforming Schools’1 moest ik steeds denken aan de prachtige vergelijking die de auteurs Michael Anderson en Miranda Jefferson2 maken tussen Gulliver die vastgebonden zit op het eiland Lilliput en scholen waar het leren ook wel vastgebonden lijkt te zitten3. Zowel Gulliver als het leren op scholen moeten bevrijd worden. In hun boek beschrijven de auteurs op welke wijze scholen het leren kunnen bevrijden. Een werkwijze die ik graag in Nederland op scholen wil implementeren.In deze blog laat ik kort zien hoe Anderson & Jefferson in Sydney te werk gaan, zodat scholen in Nederland hier een beeld van krijgen.

Over and over again in our work in schools we see teachers and students discovering confidence, knowledge and power through communication (Anderson & Jefferson)”

Waarom het leren bevrijden?

het leren bevrijdenEr zit een groot gat tussen waar de samenleving om vraagt en wat scholen leerlingen leren. Nog steeds willen de meeste scholen de beste resultaten behalen door veel toetsen af te nemen (een grote misvatting). Hoog op de internationale rankinglijst komen lijkt belangrijker te zijn dan leerlingen die het leren leuk vinden. Er zit een grote mismatch tussen wat wij allemaal onderzocht hebben en wat we blijven aanbieden in het publiek beleid. In Nederland weten we bijvoorbeeld dat er betere (academische) lerarenopleidingen nodig zijn, maar we bieden ze nog steeds beperkt aan. We weten dat de vroege selectie naar niveau op twaalfjarige leeftijd de segregatie vergroot, maar we passen het niet aan.

In een wereld waar diversiteit, chaos en complexiteit steeds meer de boventoon voeren, is het echt van belang dat leerlingen creatief oplossingen kunnen bedenken, kunnen samenwerken, kennis kunnen toepassen, de juiste keuzes kunnen maken, in staat zijn tot reflectie op eigen handelen en kunnen samenwerken. In het huidige onderwijssysteem zitten diverse elementen (de touwen) die deze manier van leren belemmeren. Echte veranderingen worden tegengewerkt door het systeem en een prestatiegericht curriculum. Het is moeilijk touwen door te snijden als je niet weet hoe en waar te beginnen, zo is dat voor scholen ook. Net zoals Gulliver de touwen uiteindelijk los krijgt door de bevolking te overtuigen van zijn goede bedoelingen, zo moeten scholen ook vanuit vertrouwen en overtuigingskracht transformeren naar een school waar leren op alle niveaus centraal staat.

De auteurs van het boek ‘Transforming Schools’ bieden ons een model dat scholen kan helpen hun organisatie te transformeren naar een leeromgeving waarin leerlingen uitgedaagd worden om ondernemend en actief te zijn. Vandaar de term ondernemend leren (de auteurs noemen het 4C learning vanwege communication, collaboration, critical reflection and creativity). Anderson & Jefferson begeleiden teams van docenten en schoolleiders bij hoe zij hun onderwijs op een andere manier in kunnen richten. Zij bieden scholen ondersteuning bij het losmaken van de touwen. Zij werken anders dan andere organisaties die ik gezien heb, omdat ze daadwerkelijk een verandering in het curriculum en het lesgeven bewerkstelligen en daar de ondersteuning op geven. Alles is gericht op een verandering in het onderwijsaanbod. De werkwijze van deze auteurs zou ik daarom graag in Nederland op scholen willen implementeren en om dit te realiseren heb ik samenwerking gezocht met de auteurs.

De verkanteling van het onderwijs

De verkanteling van het onderwijs

Het woord Transforming Schools heb ik vertaald naar Het verkantelen van het onderwijs (met dank aan Rob de Gier met wie ik samenwerk4). Het is mijn doel om bij scholen in Nederland op dezelfde manier te werk te gaan als Jefferson en Anderson in Australië. Hiervoor zoek ik scholen die zich willen aansluiten bij onze groeiende netwerkorganisatie De verkanteling van het onderwijs.

Concreet is het van belang dat er in een school een expertteam is bestaande uit docenten en een schoolleider die het onderwijs op een andere manier willen inrichten. Zij krijgen ondersteuning bij het opstellen van de visie van de school, het leidinggeven, het maken van het jaarplan, het sectieplan, de verantwoording en het daadwerkelijk uitvoeren van alle plannen. Kleine stapjes nemen, samenhang aanbrengen, concrete afspraken maken en vooral gaan doen werkt het beste is mijn ervaring, net als die van de auteurs. Gaandeweg ontstaat er daadwerkelijk een verandering in het curriculum, in het docententeam, het leiderschap en in het leren van de leerlingen. Zelfs de resultaten verbeteren aanzienlijk laten diverse scholen in Sydney zien.

Een voorbeeld van een stapsgewijze veranderingen op een van de scholen in Sydney:

In a school we heard a student say, When I was researching the Renaissance I noticed something we are, in a way, creating a remake of the Renaissance because we are changing the way we learn.We knew then that transformation in the school, although a struggle, was beginning to be reborn through a reimagining of what learning constitutes” (p.49).

Ondernemend leren

Ondernemend lerenThere is no place for ugly mathematics and in schools learning should be a thing of beauty” (G.P. Hardy).

Een van de grootste uitdagingen voor scholen zit in de verandering van het curriculum waardoor leerlingen daadwerkelijk uitgedaagd worden om ondernemend en actief te zijn. De huidige, gestandaardiseerde curricula lijken een ‘diepere’ manier van leren tegen te houden. De stof wordt oppervlakkig aangeboden en blijft hierdoor beperkt hangen. Een verandering naar een andere manier van leren waarbij de leerstof beter blijft hangen, vraagt een verandering op alle niveaus in een school.

Veel scholen zullen zeker de ambitie hebben om het onderwijs op een andere manier aan te bieden, maar vinden het ingewikkeld om de lessen die gegeven worden te veranderen. Er bestaat een enorm gat tussen onze ambitie en wat we blijven aanbieden in het klaslokaal. Opleggen is eenvoudiger dan overtuigen. Deze veranderopgave klinkt op het eerste gezicht niet ingewikkeld, maar hij is het wel. Het is de meest ingewikkelde vraag die ik in het onderwijs ben tegengekomen. Een eerste belangrijke stap in de verkanteling is het stellen van vragen. Waarom doen we dingen zoals we ze doen, wat willen we onderzoeken en waar gaan we beginnen?

Binnen deze methode staan vier elementen centraal:

  • Creativiteit

  • Reflectie

  • Communicatie

  • Samenwerking

Door vervolgens deze elementen een centrale plek in de organisatie te geven, kan er een verandering in het onderwijsaanbod ontstaan. Voor zowel leerlingen, de schoolleiding als docenten geldt dat deze vaardigheden centraal gezet moeten worden om in het klaslokaal een verandering te bewerkstelligen. Deze elementen die niet los van elkaar gezien kunnen worden, heb ik gepoogd hieronder uit te werken. Het is zeker aan te raden het boek te lezen, omdat daarin veel meer op detail en met praktijkvoorbeelden gewerkt wordt.

De schoolleider

SchoolleiderAs a principal it’s really exciting to walk into each and every classroom and see something new and exciting is happening (Principal of Casula Public School)”5

Een school willen veranderen kan soms voelen als het keren van de Titanic. Het veranderen van de koers begint bij de schoolleider. Als hij/zij niet open staat voor een andere werkwijze dan wordt de transformatie ingewikkeld. Om op deze manier te gaan werken is ook geen sinecure, het vraagt om schoolleiders die enerzijds inhoudelijk sterk zijn, het grote geheel blijven zien en anderzijds ‘menselijk’ optreden. Het vraagt van schoolleiders veerkracht (resilience).

Een schoolleider is een onderdeel van het team, iedereen heeft zijn eigen rol in het team. De een is niet meer of minder belangrijk dan de ander. Het is belangrijk voor schoolleiders dit te realiseren. Je kunt docenten van alles opleggen, als zij er het nut niet van inzien zie je het niet terug in de klas. Het klinkt zo logisch als het maar zijn kan, maar ik heb inmiddels te vaak het tegenovergestelde gezien.

Het is vervolgens de schoolleider die begint met tijd vrij maken voor het samenwerken, die de juiste vragen stelt over de visie, die tijd vrij maakt voor het werken aan het curriculum en hier zelf inhoudelijke ondersteuning bij geeft of dit organiseert. Als de schoolleider deze rol vanuit vertrouwen vervult, zichzelf lerend opstelt, samenhang in alle onderdelen aan kan brengen en de kennis expliciet maakt, dan komt het zeker goed. Een transformatie vraagt tijd en veel doorzettingsvermogen. Er worden hoe dan ook fouten gemaakt, maar daar leert iedereen weer van. Ook de schoolleider maakt fouten, geef je fouten toe, hoe erg ze ook zijn zou mijn advies zijn. Veel fouten kunnen wel voorkomen worden door simpelweg goed te luisteren en te kijken naar wat op de werkvloer speelt. Hoor wat docenten, ouders en leerlingen zeggen, zie wat gaande is in het klaslokaal, op het plein en in de gangen. Weet als schoolleider op welke punten je je moet verantwoorden en daar tussenin (de werkvloer en het bestuur/de inspectie) zit je speelveld. Mijn ervaring is dat dat veld best groot is.

De schoolleider begint dus met de transformatie in de school om het onderwijsaanbod passend te maken bij deze tijd. Hij of zij zorgt ervoor dat de vier elementen creativiteit, kritische reflectie, communicatie en samenwerking centraal in de organisatie komen te staan, zodat het onderwijsaanbod drastisch verandert en hierdoor het leren van de leerlingen.

Creativiteit

creativiteitFailure has been my best friend” (Zusak).

Met creativiteit wordt in dit geval een bepaalde manier van leren bedoeld; creatief oplossingen leren bedenken en een probleem vanuit meerdere invalshoeken kunnen bekijken. Creatief leren denken verlangt discipline, vraagt om samenwerken, veerkracht en doorzettingsvermogen. Een mooi voorbeeld is het schrijven van een verhaal. In het begin hebben leerlingen vaak geen idee waar ze over moeten schrijven. Door het gebruik van verbeelding, het samenwerken met anderen, vaak opnieuw beginnen ontstaat er gaandeweg toch een verhaal waar iedereen trots op is.

Een mooi voorbeeld van de creativiteit van leerlingen (citaat uit het boek)

In the playing with possibility process at Robinson Primary School, the students used their imaginations and shared their possibilities with each other for how they would communicate their findings to their audiences. One student suggested building a museum to house all the data they had collected and present their findings. Another group shared their designs for robots that would speak to each member of the audience individually and project findings from a robotic projector head against a nearby wall (p.99)” .

Creatief leren denken betekent ook accepteren dat het soms fout kan gaan. Disciplined resilience noemen de auteurs het (gedisciplineerde veerkracht). Het betekent dat docenten leerlingen spelenderwijs leren dat je fouten mag (moet) maken, dat je moet doorzetten als iets niet meteen lukt, opnieuw moet proberen tot het resultaat wel goed is. Als mens word je hierdoor veerkrachtiger.

Creativiteit betekent het leren authentiek en ‘embodied’ maken. Leren doe je niet alleen met je hoofd, maar met je hele lichaam. Op de basisschool bijvoorbeeld door stampend de tafels te leren. Op de middelbare school bestaan prachtige voorbeelden van embodied leren door het gebruik van virtuele werelden of de inzet van theater.

Het creatief leerproces verloopt min of meer volgens onderstaand proces:

  1. Het bestuderen van het onderwerp, Waar hebben we het over, Wat is het onderwerp, Wat wordt er van mij gevraagd, Wat is mijn mening hierover.

  2. De waarom vragen stellen. Leren ingewikkelde, complexe en samenhangende vragen te stellen.

  3. Het onderzoeken van de verschillende mogelijkheden/invalshoeken.

  4. Tot slot, het selecteren en evalueren van de informatie wat betekent keuzes maken. Hoe ga ik deze module afsluiten, wat wil ik mijn publiek laten zien etc. Feedback geven en ontvangen is cruciaal bij het creatief leren denken.

De positieve effecten van het inzetten van deze vragen op het leren van leerlingen blijkt groot te zijn, laat onderzoek in dit boek zien. Leerlingen zijn meer gemotiveerd, beter academisch voorbereid en willen graag academisch leren, school is leuker, huiswerk wordt beter gemaakt. Wat vooral ook erg waardevol is, is dat leerlingen meer zelfvertrouwen kregen, meer levensvoldoening ervaren en gaandeweg hun schoolcarrière steeds beter wisten wat zij later wilden doen. Onderstaand citaat is van een docent die laat zien hoe het verschil eruit kan zien:

Their classroom teacher Raya reflected: Most of the kids in this class, probably 18 out of 30, were failing science, now theres one.Theyre doing science through theatre, through games, through play rather than books and writing and there has been a monumental improvement in results (p.91).

Kritische reflectie

kritische reflectieDe auteurs beginnen het onderdeel kritische-reflectie met een voorbeeld van een jongen van 15 die op zijn eigen high-school in het wilde weg heeft lopen schieten. Het is een heftig voorbeeld. Zij leggen vervolgens de link naar het feit dat er steeds meer bewijzen zijn dat scholen niet voldoen aan de behoeften van het sociale en emotionele leren van jongeren. Hierdoor kunnen jongeren zich niet verbonden voelen met de gemeenschap wat als gevolg heeft dat zij zich eenzaam voelen en van daaruit slechte keuzes kunnen maken. Sommige leerlingen hebben te weinig sociaal-emotionele competenties, omdat zij dit op school niet leren en thuis ook niet altijd meekrijgen. Het ontwikkelen hiervan is de basis voor wijsheid, veerkracht en begrip voor de ander.

Kritische reflectie betekent dat dat leerlingen een stapje terug kunnen gaan in hun denken en zien welke keuzes waarom zijn gemaakt. Het maakt een soort metabegrip van leren mogelijk. Er wordt niet mee bedoeld dat je kijkt naar hoe je gewerkt hebt en wat je fout hebt gedaan. Het reflecteren is nauw verbonden aan kritisch denken. Het stellen van kritische vragen is de reflectie. Het helpt leerlingen om kennis te analyseren, te bekritiseren en om het geleerde in een context te plaatsen. Leerlingen leren hierdoor dat kennis complex en dynamisch is en door ieder individu anders beoordeeld wordt. Leerlingen moeten inzien hoe hun eigen aannames de wereld kunnen beïnvloeden.

Het leren van alle vakken zou gekoppeld moeten zijn aan aan het sociale en emotionele leren van leerlingen. Een prachtig voorbeeld is het toneelstuk King Lear dat leerlingen op een school gespeeld hebben. King Lear worstelt ermee om een goede relatie met zijn dochter aan te gaan. Zijn lot is hierdoor tragisch. Het toneelstuk laat zien hoe macht families kan verwoesten en ook hoe families er samen voor kunnen zorgen dat de macht van een persoon verwoest wordt. Allerlei thema’s passeren de revue: liefde, haat, jaloezie, rivaliteit. Herkenbare thema’s voor pubers. Docenten hebben op deze manier de kans om kritische reflectie te verbinden met verhaalanalyse. Het voorbeeld laat ook zien dat leerlingen niet individueel leren, maar altijd samen met klasgenoten, leraren en met ondersteuning van hun ouders.

Het vermogen kritisch te reflecteren is een erg belangrijke verandering in de lessen. Het vraagt een totaal andere aanpak van de docent.

Communicatie

Communicatie betekent dat leerlingen in staat zijn tot het stellen van de juiste vraag, om te onderhandelen (voor de Nederlandse jeugd zal dit niet zo nodig zijn), te debatteren en op te komen voor eigen rechten en inzichten. Door de dialoog wordt de eigen identiteit centraal gezet in relatie tot de ander. Veel aandacht voor communicatie heeft een grote invloed op zelfperceptie en identiteitsontwikkeling van leerlingen. Communicatie bepaalt hoe de cultuur in de school en in het klaslokaal is. Communicatie wordt vaak belemmerd door tijdsdruk, er wordt te weinig tijd genomen om echt uit te drukken wat bedoeld wordt.

Hoe docenten met leerlingen communiceren is essentieel voor het leren van leerlingen. Ik weet het van mijn eigen kinderen; is er een klik met de docent dan wordt er geleerd. Is de klik er niet dan moet ik als ouder er veel meer voor zorgen dat zij de stof thuis gaan leren. Iedereen moet in een les in de gelegenheid zijn om zijn gedachtes te uiten en open te staan voor anderen.

Samenwerken

samenwerkenCollaboration is needed for learning and learning is needed to collaborate.

Samenwerken kan alleen maar plezier opleveren, het is essentieel voor goed onderwijs. Veel leerlingen en docenten weten niet hoe ze moeten samenwerken. Er wordt vaak vanuit gegaan dat iedereen dit maar gewoon kan. Echt samenwerken vindt plaats op cognitief en sociaal niveau. Door gezamenlijk leren kun je tot een hoger niveau komen, ieder heeft immers zijn eigen capaciteiten. De auteurs noemen dit ‘scaffolded learning’, steeds iets boven het niveau lesgeven. Samenwerken is hierin een belangrijk element, omdat je samen een hoger niveau kunt bereiken. Het is prachtig als leerlingen in gaan zien dat iets alleen misschien niet lukt, maar samen wel. In het samenwerkingsproces heeft iedereen zijn eigen rol te vervullen, vertrouwen is essentieel. Het moet altijd duidelijk zijn waarom er samengewerkt moet worden. In de samenwerking is communicatie, creativiteit en het stellen van de juiste vragen uiteraard weer van groot belang. Hierdoor wordt ook lesgeven niet langer een individueel proces.

Kortom, Sydney laat ons zien dat voor scholen die met het model ondernemend leren/4Clearning gingen werken, de uitdaging steeds groter werd om de leerlingen overal in te betrekken. Gaandeweg werd iedereen steeds meer elkaars educatieve partner met als gezamenlijk doel, leren. Men ging inzien dat dat op heel veel verschillende manieren kan. Als leerlingen het leren weer leuk en nuttig vinden, vinden docenten en schoolleiders dat ook. Dat kan niet anders. Deze manier van werken geeft energie, vertrouwen en hoop. Dat lees je door het hele boek heen. Het zou prachtig zijn als er scholen in Nederland zijn die zich bij ons willen aansluiten om ook hier op zoveel mogelijk scholen het onderwijsaanbod passend bij deze tijd te maken. Ik sluit af met een citaat van de rector van The Connells Point Public School, Therese Corben. Ik hoop haar in september te ontmoeten als zij Nederland gaat bezoeken:

4Cs learning is a major focus of our School Plan 2018-2020. The learning has been shared with all staff, and teachers. Collaborative classroom visits have occurred in all classrooms and as one teacher commented: ‘ I am no longer the sole facilitator of learning within my classroom’.  There has been a measureable impact on both our teachers and our students. Students feel more empowered and teachers are observing greater engagement from all. Students have commented that:’ 4Cs learning makes us think harder, listen more to the opinions of others, share our ideas and look outside the square”. Our communication and collaboration within and across classrooms and the community has resulted in a clear purpose and direction for our school.

Symposium Verkanteling van het onderwijs

Vijftien november organiseren wij een symposium over onze werkwijze met diverse partners die ondersteuning kunnen bieden in hoe het onderwijs anders kan. Dit symposium is voor eventuele partners die zich bij onze netwerkorganisatie willen aansluiten, maar ook voor scholen die mogelijk ondersteuning willen. Wij beschikken over ruime ervaring in het onderwijs en kunnen u op diverse terreinen ondersteunen. Ook krijgen wij zelf ondersteuning van Anderson & Jefferson. We vragen een kleine vergoeding voor de sprekers die komen, de maaltijd en de huur (250 euro, bij veel deelnemers worden de kosten lager). We hebben diverse sprekers uitgenodigd die laten zien op welke manier het onderwijs op een andere manier ingericht kan worden, onder meer:

  • Jorine van Egmond, Nathalie Feitsma – Iets geleerd? Badge it
  • Maria Michels, Bas Leijen – Nieuwste school
  • Rob de Gier – De kracht van de relatie bij het lesgeven
  • Minke Knol – De middenmanager als veranderaar

Voor meer informatie:

https://goedonderwijs.com/nl/symposium/

Voor informatie over de inhoud van deze blog of mijn werkwijze kunt u contact opnemen met:

Minke Knol

info@goedonderwijs.com

————————————

Footnotes:

1 Anderson, M. & Jefferson, M. Transforming Schools. Bloomsbury academic (2017)

2 Michael Anderson & Miranda Jefferson zijn beiden werkzaam op de afdeling educatie aan de Universiteit van Sydney. Van daaruit ondersteunen zij scholen.

3 Afbeelding: Gulliver op het eiland Lilliput.

4 Voor meer informatie over Rob: geiertum.nl

5 Bekijk het hele verhaal van deze rector op: https://www.4ctransformativelearning.org/what-we-do-2/